1 Cục hàng hải VIệt Nam Vinalines VINASHIN NXB

Chính sách của Nhật Bản đối với Biển Đông: Tác động và triển vọng hợp tác cho Việt Nam - Kỳ cuối

- Nguyễn Thái Giang*

Để triển khai chính sách của mình, Nhật Bản đã hợp tác với các đồng minh và đối tác trong khu vực để có chung hoạt động ngoại giao tại các diễn đàn quốc tế và Nhật cũng tìm cách hỗ trợ năng lực chấp pháp biển cho các nước ven biển. Việt Nam là một quốc gia yêu sách chủ chốt tại Biển Đông nên đã nhận được nhiều hỗ trợ từ Nhật. Triển vọng hợp tác hai nước trong tương lai sẽ càng được mở rộng thêm khi cả hai nước cùng hiểu rõ chính sách và nhu cầu của nhau


 
Tác động chính sách Biển Đông của Nhật Bản đối với Việt Nam.
 
Như vậy, có thể thấy Nhật Bản đã tích cực và có sự điều chỉnh về chính sách cũng như triển khai trên thực địa các hoạt động của mình tại khu vực Biển Đông. Sự điều chỉnh chính sách và việc triển khai tích cực hoạt động của Nhật Bản có những tác động như sau:
 
Góp phần quốc tế hoá Biển Đông, nêu và ủng hộ các lập trường của Việt Nam đối với tranh chấp Biển Đông tại các diễn đàn quốc tế.
 
Nhật Bản đã nhiều lần lên tiếng phản đối các hành động như xây dựng và quân sự hoá các đảo trên biển ở quy mô lớn của Trung Quốc; ủng hộ phán quyết của Toà trọng tài; phản đối các hành động đơn phương của Trung Quốc trong giải quyết tranh chấp trên biển; đưa thông tin về vụ giàn khoan Hải Dương 981 của Trung Quốc vào vùng biển Việt Nam và các hoạt động đâm va có chủ ý của tàu Trung Quốc… Qua chính sách và các hành động trên thực tế như hiện nay của Nhật Bản, có thể dự đoán Nhật Bản sẽ tiếp tục có tiếng nói mạnh mẽ về vấn đề Biển Đông trên các diễn đàn song phương và đa phương trong thời gian tới. Nhật Bản là một nước có uy tín và vị thế lớn về kinh tế, chính trị, quân sự và ngoại giao ngoài khu vực. Việc Nhật phối hợp với các nước lớn khác như Mỹ, Úc, Ấn Độ lên tiếng về tình hình Biển Đông sẽ có lợi cho Việt Nam trong việc ngăn chặn các hành động đơn phương không tuân theo luật pháp quốc tế của Trung Quốc. Trung Quốc sẽ phải tính toán nhiều hơn đến phản ứng quốc tế khi muốn tiến hành các hành động gây hấn trên Biển Đông.
 
Xây dựng năng lực cho các lực lượng chấp pháp trên biển và phát triển khai thác biển.
 
Với trọng tâm triển khai xây dựng năng lực trên biển cho các nước tập trung vào hai mảng chính là hỗ trợ trang thiết bị phần cứng như tàu tuần tra, máy bay tuần tra; và hỗ trợ phần mềm như đào tạo, huấn luyện kỹ năng cho cán bộ chấp pháp biển thì Việt Nam sẽ tiếp tục có được sự hỗ trợ để nâng cao năng lực chấp pháp trên biển. Hiện nay Việt Nam đang còn thiếu kể cả về số lượng cũng như chất lượng các trang thiết bị phục vụ cho tuần tra bảo vệ an ninh biển. Nhu cầu nâng cao năng lực chấp pháp biển càng tăng lên do nhu cầu phát triển kinh tế biển và quản lý các hoạt động trên biển của Việt Nam; xu thế số lượng tàu cá nước ngoài hoạt động đánh bắt cá trái phép trong vùng biển của Việt Nam ngày càng tăng lên; Trung Quốc tiếp tục áp dụng lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương trên Biển Đông trong đó có vùng biển của Việt Nam; các tình huống về tranh chấp trên biển sẽ có nhiều phức tạp khó lường cần phải tăng cường năng lực chấp pháp biển.
 
Các lực lượng chấp pháp biển Việt Nam cần thêm nhiều các phương tiện để giám sát quản lý các hoạt động đánh bắt cá của ngư dân Việt Nam như định vị, vệ tinh, hải đồ, thiết bị thông tin liên lạc, tàu thuyền giám sát nhằm khuyến cáo và quản lý ngư dân trên.
 
Nhật Bản là một quốc gia biển đã có những công nghệ vượt trội về khai thác và bảo vệ nguồn lợi từ biển nên việc hỗ trợ của Nhật Bản sẽ trong lĩnh vực này sẽ rất có ích cho phát triển kinh tế biển của Việt Nam, trong việc khai thác, nuôi trồng, chế biển thuỷ, hải sản cũng như lập các khu vực bảo tồn biển…nhằm tránh cạn kiệt nguồn lợi thuỷ sản. Các hoạt động này cũng giúp Việt Nam khai thác biển bền vững tại vùng biển của mình.
 
Kết luận
 
Có thể thấy chính sách Biển Đông của Nhật Bản là rõ ràng và nhất quán. Nhật có lợi ích, có chính sách hỗ trợ năng lực chấp pháp biển cho các nước trong khu vực. Nhật can dự vào khu vực Biển Đông là do có lợi ích trực tiếp đối với khu vực này. Để đảm bảo lợi ích của mình Nhật gắn lợi ích với nguyên tắc “duy trì trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ”, duy trì một khu vực “Ấn Độ – Thái Bình Dương tự do và mở”. Các nước ven biển trong ASEAN đặc biệt là các nước có yêu sách như Việt Nam và Philíppin là đối tượng chính được Nhật đặt trọng tâm hỗ trợ xây dựng năng lực chấp pháp biển nhằm giúp các nước này tăng cường khả năng Chấp pháp trên biển. Trong khu vực, sự tôn trọng luật lệ trong việc giải quyết tranh chấp ở Biển Đông cũng có ý nghĩa liên thông đối với tranh chấp ở Biển Hoa Đông giữa Nhật và Trung Quốc. Nhật đã triển khai hoạt động can dự của mình đối với các tranh chấp trên Biển Đông trên các mặt như ngoại giao, pháp lý và sự hiện diện quân sự cũng như hỗ trợ năng lực cho các nước trong khu vực.
 
Việt Nam có lợi ích song trùng với Nhật Bản. Do đó, việc tranh thủ tối đa sự hỗ trợ của Nhật là rất cần thiết cho việc bảo vệ chủ quyền và các lợi ích trên biển của Việt Nam.
 
Chú thích
 
1. Báo cáo của CSIS 2017 tại https://chinapower.csis.org/much-trade-transits-south- china-sea/
 
2. Xem thêm tại http://thediplomat.com/2016/09/japan-set-to-intensify-south-china-sea- involvement/
 
3. Theo báo cáo của Roberth Kaplan, 7/2016 tại: http://nationalinterest.org/blog/5- trillion-meltdown-what-if-china-shuts-down-the-south-china-16996
 
4. Trao đổi của Học viện với Nhóm chuyên gia Quỹ Hoà bình Sasakawa tại Học viện Ngoại giao, ngày 12/7/2017
 
5. Năm 2014, Tổng thống Mỹ Obama khi trả lời báo chí đã nói Hiệp ước đồng minh Mỹ – Nhật bao gồm quần đảo Senkaku do Nhật quản lý, xem thêm tại https://thediplomat.com/2014/04/obama-senkakus-covered-under-us-japan-security-treaty/; năm 2017, trong một thông cáo báo chí chung giữa Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Jame Mattis với Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Tomomi Inada, Bộ trưởng Jame Mattis đã đề cập cụ thể Điều 5 Hiệp ước Đồng minh Mỹ – Nhật bao gồm quần đảo Senkaku do Nhật đang quản lý. Xem thêm tại https://thediplomat.com/2017/02/mattis- senkakus-covered-under-us-japan-security-treaty/.
 
6. Xem thêm tại Lionel Pierre Fatton, tạp chí the Diplomat, 2014, tại https://thediplomat.com/2014/07/japans-new-defense-posture/.
 
7. Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Inada nói tại trung tâm CSIS của Mỹ năm 2017 rằng Nhật ủng hộ mạnh mẽ các hoạt động tự do hàng hải của Mỹ nhằm bảo vệ trật tự pháp lý trên biển. Còn phía Nhật sẽ tăng cường can dự ở Biển Đông thông qua tập trận chung và hỗ trợ năng lực cho các nước ven biển. Xem thông tin tại: https://csis- prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/event/160915_Tomomi_Inada_transcript.pdf
 
8. Báo cáo An ninh Chiến lược Đông Á, phần Biển Đông sau phán quyết của toà trọng tài,          Viện      Nghiên  cứu       Quốc     phòng    Nhật      Bản       (NIDS). http://www.nids.mod.go.jp/english/publication/east-asian/pdf/2017/east- asian_e2017_05.pdf.
 
9. Năm 2013, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Itsunori Onodera đã từng công khai nói rằng “Nhật Bản rất quan ngại về tình hình diễn ra như thế nào ở Biển Đông cũng sẽ ảnh hưởng đến tranh chấp tại Biển Hoa Đông”. Xem thêm phát biểu của Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Inada tại http://nationalinterest.org/feature/japans-delicate-balancing- act-the-south-china-sea-21343. Gs. Carlyle Thayer (Úc) cũng nói rằng Nhật Bản không muốn tranh chấp tại Biển Hoa Đông là sự việc đơn lẻ, muốn đặt các tranh chấp trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng quyết đoán hơn và gia tăng sức mạnh ở khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương. Mục tiêu chính là duy trì ổn định và Trung Quốc phải bớt các hoạt động    gây       căng      thẳng     chủ       quyền    ở          Biển      Hoa       Đông.    Xem          thêm  tại https://www.voanews.com/a/japan-player-south-china-sea-sovereignty- dispute/3773376.html.
 
10.  Tác giả tổng hợp từ các phát biểu, tài liệu chính thức của Nhật Bản cũng như các bài viết và trao đổi học thuật từ các đoàn quan chức và học giả Nhật Bản tại Học viện Ngoại giao trong thời gian gần đây. Trong năm 2017 có đến 8 đoàn Nhật Bản đến trao đổi với Học viện Ngoại giao cho thấy Nhật Bản muốn Việt Nam hiểu chính sách của Nhật Bản với khu vực cũng như tìm hiểu chính sách và nhu cầu của Việt Nam để hợp tác liên quan đến an ninh khu vực Biển Đông.
 
11. Thông tin báo chí của Bộ Ngoại giao Nhật Bản sau phán quyết của toà trọng tài ngày 12/7/2016 vụ kiện giữa Philippines và Trung Quốc về các tranh chấp trên Biển Đông, tại http://www.mofa.go.jp/press/release/press4e_001204.html.
 
12. Xem thêm tác giả Tomotaka Shoji, The South China Sea: A view from Japan, 2014 tại: http://www.nids.mod.go.jp/english/publication/kiyo/pdf/2014/bulletin_e2014_7.pdf
 
13. Xem thêm tuyên bố chung các Bộ trưởng hai nước Nhật Mỹ, 8/2017 tại https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/08/273504.htm.
 
14. Xem thêm tuyên bố chung cấp cao hai nước Nhật Bản và Đông Timo ngày 15/3/2016, tại website Bộ Ngoại giao Nhật Bản, http://www.mofa.go.jp/s_sa/sea2/tp/page4e_000390.html.
 
15. Nt.
 
16. Xem thêm bài viết của tác giả Ankit Panda, tạp chí The Diplomat, ngày 21/5/2017, tại http://thediplomat.com/2017/05/china-pushes-back-on-japan-new-zealand-statement- on-south-china-sea/.
 
17. Xem tuyên bố chung tại: http://www.mofa.go.jp/a_o/ocn/nz/page4e_000610.html
 
18. Xem tuyên bố chung của Mỹ và Nhật tháng 8/2017 tại webiste Bộ Ngoại giao Nhật Bản: http://www.mofa.go.jp/na/st/page4e_000649.html.
 
19. Nt.
 
20. Xem      thông      tin     tại      báo      Mainichi      của      Nhật      Bản      tại: https://mainichi.jp/english/articles/20170818/p2g/00m/0dm/051000c.
 
21. Xem thêm tuyên bố chung ba nước Mỹ, Nhật, Úc tháng 6/2017 tại: |https://www.minister.defence.gov.au/minister/marise-payne/statements/joint-statement- australia-us-japan-defence-ministers-meeting
 
22. Xem thêm Tuyên bố Ba nước Mỹ, Nhật, Úc lần thứ 6 (TSD 6) tại http://www.mofa.go.jp/a_o/ocn/page3e_000514.html; |https://seasresearch.wordpress.com/2016/07/26/joint-statement-of-japan-united-states- australia-on-the-south-china-sea/
 
23. Xem thêm tuyên bố Ba nước Mỹ, Nhật, úc lần thứ 7 (TSC7) tại https://foreignminister.gov.au/releases/Pages/2017/jb_mr_170807b.aspx
 
24. Xem thêm tác giả Tomotaka Shoyi, The South China Sea: A view from Japan, NIDS, 2014 tại                          http://www.nids.mod.go.jp/english/publication/kiyo/pdf/2014/bulletin_e2014_7.pdf
 
25. Xem thêm phát biểu của Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Itsunori Onodera năm 2013 tại http://www.tehrantimes.com/news/414621/Japan-s-delicate-balancing-act-in-the-South- China-Sea
 
26. Xem     thông    tin    tại     http://anninhthudo.vn/binh-luan/bien-dong-lam-nong- g7/671897.antd; và
 
27. Xem     thêm     tại     http://www.japantimes.co.jp/news/2016/05/15/national/politics-diplomacy/abe-working-to-forge-united-front-on-south-china-sea-at-g-7-talks/#.Vzvrf0I1fdm
 
28. Xem thông cáo tuyên bố G7 năm 2016 của tại website của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, http://www.mofa.go.jp/files/000160266.pdf
 
29. Xem thêm Hướng dẫn Quốc phòng quốc gia năm 2013 của Nhật Bản tại http://www.mod.go.jp/j/approach/agenda/guideline/2014/pdf/20131217_e2.pdf
 
30. Xem thêm tác giả Tom Holcombe, Japan’s capacity building strategy at work in the Philippines, 3/2016 tại:       https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/japans-capacity-building-strategy- work-philippines
 
31. Xem Tuyên bố chung Việt Nam-Nhật Bản về thiết lập quan hệ đối tác chiến lược sâu rộng vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á năm 2014 tại: http://www.vnembassy- jp.org/vi/tuyên-bố-chung-việt-nam-nhật-bản-về-thiết-lập-quan-hệ-đối-tác-chiến-lược- sâu-rộng-vì-hòa-bình-và
 
32. Xem       thêm      thông      tin      tại      báo      foxnews,       1/2017      tại: http://www.foxnews.com/world/2017/01/16/in-hanoi-abe-says-japan-will-provide- vietnam-patrol-vessels.html
 
33. Theo thông tin trao đổi giữa các cán bộ nghiên cứu cao cấp của Quỹ với Học viện Ngoại giao ngày 12/7/2017; xem thêm thông tin trên trang web của Quỹ tại https://www.spf.org/e/profile/program.html
 
34. Nt.
 
35. Xem thêm tại Báo Lao Động, 2/2016 tại: https://laodong.vn/the-gioi/viet-nam-nhat- ban-dien-tap-hai-quan-tai-can-cu-ven-bien-dong-519038.bld
 
36. Xem thêm thông tin tại: https://www.japantimes.co.jp/opinion/2016/08/30/commentary/japan- commentary/japans-defense-diplomacy-asean-member-states/#.Wb5JJkIxF8c
 
37. Xem thêm tại http://tuoitre.vn/nhat-tap-tran-cung-viet-nam-philippines-trong-thang- sau-1314702.htm
 
38. Xem tuyên bố chung Thúc đẩy toàn diện Đối tác chiến lược giữa các nước láng giềng vì         hữu       nghị,     ngày      27/9/2011, www.kantei.go.jp/foreign/statement/201109/27philippines_e.html>
 
39. Thời báo tài chính, ngày 9/12/2012.
 
40. Xem thêm thông tin tại website Bộ Ngoại giao Nhật Bản, tại: http://www.mofa.go.jp/mofaj/kaidan/page3_000326.html
 
41. Xem thêm thông tin tại the Diplomat http://thediplomat.com/2016/08/philippines- gets-first-japan-coast-guard-vessel/
 
42. Xem thêm thông tin tại: http://www.philstar.com/headlines/2016/03/04/1559421/japan-lease-trainer-aircraft-philippine-navy ;                         và http://www.philstar.com/headlines/2016/03/01/1558232/philippines-japan-ink-deal- defense-equipment
 
43. Xem thêm tác giả Prashanth Parameswaran, tạp chí the Diplomat, tại: http://thediplomat.com/2016/09/japan-to-give-philippines-two-large-patrol-vessels/
 
44. Xem thêm tại http://navaltoday.com/2014/10/27/us-navy-strengthens-bonds-with- philippines-and-japan/
 
45. Xem thêm tại: https://www.japantimes.co.jp/opinion/2016/08/30/commentary/japan-commentary/japans-defense-diplomacy-asean-member-states/#.Wb5JJkIxF8c
 
46. Xem thêm tại: https://www.wsj.com/articles/japan-philippines-hold-joint-naval-drills- in-south-china-sea-1431492343
 
47. Xem thêm tại: http://globalnation.inquirer.net/124986/ph-navy-start-naval-exercises- with-us-japan-navies-in-palawan-june-22
 
48. Xem thông tin tại: https://thediplomat.com/2016/07/japan-philippines-to-launch- maritime-exercise-amid-south-china-sea-uncertainty/
 
49. Xem thêm tại http://tuoitre.vn/nhat-tap-tran-cung-viet-nam-philippines-trong-thang- sau-1314702.htm
 
50. Xem thêm tại http://www.thejakartapost.com/news/2016/12/20/japan-indonesia-to- set-up-maritime-forum.html
 
51. Xem thêm tại https://asia.nikkei.com/Politics-Economy/International-Relations/Indonesia-Japan-deepen-talks-on-joint-development-in-South-China-Sea
 
52. Nt.
 
53. Nt.
 
54. Xem thêm thông tin tại: https://www.japantimes.co.jp/opinion/2016/08/30/commentary/japan-commentary/japans-defense-diplomacy-asean-member-states/#.Wb5JJkIxF8c
 
55. Xem     thêm     thông     tin    tại:     https://www.reuters.com/article/us-japan-asean-defense/southeast-asia-officers-board-japanese-ship-for-south-china-sea-tour-idUSKBN19A0ZT.
 
* Thạc sỹ Nguyễn Thái Giang đến từ Học viện Ngoại giao Việt Nam. Bài viết được in lần đầu trong Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, Học viện Ngoại giao, Bộ Ngoại Giao Việt Nam, số 4 (111) tháng 12 năm 2017. Email liên hệ: tapchi_ncqt@mofa.gov.vn. Điện thoại: +84-24-38.344.540 Ext. 2107 (bộ phận phát hành). Fax: +84-24-38.343.543. Website: https://www.dav.edu.vn hoặc https://www.isr.vn

GỬI Ý KIẾN